XidmətƏlituran Hüseynzadə · 09.10.2026
Enməmiş xaya (kriptorxizm) və orxiopeksiya | Dr. Əlituran Hüseynzadə
Kriptorxizm nədir
Oğlan uşağında xaya ana bətnində qarın boşluğunda, böyrəyin yanında formalaşır və doğuşa qədər qasıq kanalı ilə xaya torbasına enir. Uşaq doğulanda xayalar artıq yerində olmalıdır. Bəzən xaya bu yolda — qarın boşluğunda və ya qasıq kanalında — qalır. Bu vəziyyət yenidoğulmuşlarda ən çox rast gəlinən anomaliyalardan biridir.
Niyə vaxtında müalicə vacibdir
Xayanın normal inkişafı üçün bədən temperaturundan iki-üç dərəcə aşağı mühit lazımdır — bu mühit xaya torbasındadır. Yuxarıda qalan xayanın inkişafı istinin təsirindən zəifləyir. Gələcəkdə nəsil artırmaq üçün vacib olan toxum hüceyrələrinin formalaşması pozula bilər. Daha gecikmiş yaşlarda — xüsusən 12 yaşdan sonra — yuxarıda qalan xaya inkişafdan qalır, atrofiyaya uğrayır və gələcəkdə şiş riski artır. Həkim valideynləri həm də narahatlığı şişirtməməyə çağırır: «Kriptorxizm vaxtında müalicə olunmadıqda gələcəkdə kişi reproduktiv sağlamlığına təsir göstərə bilər. Lakin bu, hər uşağın mütləq sonsuz olacağı anlamına gəlmir.» Əsas məqsəd — erkən diaqnoz və düzgün vaxtda aparılan cərrahi müalicədir.
Nə qədər gözləmək olar
Enməmiş xaya: nə qədər gözləmək olar Doğuş – 6 ay Müşahidə 6 ay – 1 yaş Orxiopeksiya 1 yaş – 12 yaş Gecikmiş dövr 6 ay 1 yaş 5 yaş 12 yaş Bir yaşdan sonra əməliyyat ləngidilmədən aparılmalıdır. 0–6 ay Müşahidə; xaya bu dövrdə öz-özünə enə bilər. 6 ay – 1 yaş Xaya enməyibsə, orxiopeksiya əməliyyatı aparılmalıdır. 1 yaşdan sonra Gecikmiş dövr — əməliyyat ləngidilmədən aparılmalıdır.
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən uşaq cərrahının müayinəsi ilə qoyulur: həkim xayanın harada yerləşdiyini, əllənib-əllənmədiyini, xaya torbasına endirilə bilib-bilmədiyini yoxlayır. Bəzi hallarda əlavə müayinələr (məsələn, USM) təyin oluna bilər. Ümumi məlumat bəzi uşaqlarda xaya soyuqda, qorxduqda və ya müayinə zamanı əzələ refleksi ilə yuxarı çəkilir, sonra öz-özünə xaya torbasına qayıdır — buna «retraktil (hərəkətli) xaya» deyilir. Belə xaya həqiqi kriptorxizmdən fərqlidir, lakin həkim nəzarətində olmalıdır. Fərqi yalnız müayinə göstərir.
Müalicə — orxiopeksiya
Orxiopeksiya — xayanın cərrahi yolla xaya torbasına endirilib orada bərkidilməsidir. Əməliyyatın üsulu xayanın yerləşdiyi yerə görə seçilir. Qasıq kanalında qalan xaya ilə eyni vaxtda açıq qalmış qasıq yolu (yırtıq kisəsi) də bağlanır. Lazım olduqda eyni seansda sünnət də aparıla bilər.
Dr. Hüseynzadənin praktikasından
Kriptorxizm üzrə orxiopeksiya əməliyyatları. Beş yaşlı uşaqda müayinə zamanı hər iki xayanın qasıq kanalında qaldığı aşkarlanıb; əməliyyatda hər iki xaya xaya torbasına endirilib, eyni seansda sünnət aparılıb. Həkim kriptorxizm haqqında maarifləndirici videolarda ən çox verilən suallara cavab verir: enməmiş xaya nədir, hansı yaşda əməliyyat olunmalıdır, gecikmə hansı fəsadlara səbəb ola bilər.
Suallar
Xaya öz-özünə enə bilərmi? Altı aya qədər bu mümkündür, ona görə həmin dövrdə müşahidə aparılır. Altı aydan sonra xaya enməyibsə, gözləmək tövsiyə olunmur. «Beş yaşına, on yaşına gözləyin, düzələcək» məsləhəti doğrudurmu? Xeyr. Həkimin sözləri ilə: «Bu uşaqlara “beş yaşına gözləyin düzələcək”, “üç yaşına gözləyin”, “10 yaşına gözləyin” demək olmaz. Bir yaş artıq olubsa, bu uşaqlar əməliyyat edilməlidir.» Enməmiş xaya mütləq sonsuzluğa səbəb olurmu? Xeyr, mütləq deyil. Lakin müalicə gecikdikcə xayanın inkişafı və gələcək reproduktiv funksiya üçün risk artır.