GLP-1 dərmanları ("arıqlama iynələri"): kimlər üçün, necə təsir edir | Dr. Mədinə Dilbazi

Necə işləyir?

GLP-1 bağırsaqda yeməkdən sonra ifraz olunan hormondur. Onun təsirini təqlid edən dərmanlar: beyindəki toxluq mərkəzinə təsir edərək iştahı azaldır və toxluq hissini uzadır; qan şəkəri yüksək olanda insulin ifrazını artırır, qlükaqonu azaldır. Tirzepatid isə GLP-1 ilə yanaşı GIP reseptorlarına da təsir edən ikili aqonistdir.

Kimlər üçündür?

Bədən kütlə indeksi (BKİ) 30 və yuxarı olan böyüklər — yanaşı xəstəlik olmasa belə, həkim nəzarətində; BKİ 27 və yuxarı olub prediabet və ya diabet, dislipidemiya, qaraciyər yağlanması (MASLD), osteoartrit, yuxu apnesi kimi çəki ilə bağlı xəstəliyi olanlar; tip 2 diabetli pasiyentlər — bəzi preparatlar diabetin müalicəsi üçün təsdiqlənib və ürək-damar, böyrək baxımından əlavə fayda göstərib. Bu dərmanlar 3–5 kq çəki vermək istəyənlər üçün nəzərdə tutulmayıb. Həkiminiz sizə bu dərmanı təyin etmək istəmirsə, onu məcbur etməyin.

Kimlər üçün uyğun deyil?

Şəxsi və ya ailə anamnezində medullyar tiroid xərçəngi və ya MEN2 sindromu olanlar, hamiləlik və əmizdirmə dövrü, bəzi mədəaltı vəzi və öd kisəsi xəstəlikləri olanlar — bu hallarda həkim alternativ yollar seçir. Buna görə müalicədən əvvəl qalxanabənzər vəzin ultrasəs müayinəsi, lazımi analizlər və ətraflı anamnez vacibdir.

Qadınlar üçün vacib qeyd

Hamiləlik planlaşdırılırsa, GLP-1 dərmanları və tirzepatid hamiləlikdən əvvəl dayandırılmalıdır (məsələn, ABŞ-dakı rəsmi təlimata görə semaqlutid planlaşdırılan hamiləlikdən ən azı 2 ay əvvəl); hamiləlik müəyyən olunduqda dərman dayandırılır. Tirzepatidə başlandıqda və hər doza artımından sonra 4 həftə ərzində ağızdan qəbul edilən kontraseptiv həblərin təsiri azala bilər — bu müddətdə qeyri-oral və ya əlavə (baryer) üsul tövsiyə olunur.

Yan təsirlər və müalicəni yarıda qoyma səbəbləri

Dr. Dilbazinin paylaşımlarında pasiyentlərin müalicəni dayandırmasının dörd əsas səbəbi qeyd olunur: Mədə-bağırsaq yan təsirləri — ürəkbulanma, köp, qəbizlik, ishal; xüsusilə ilk həftələrdə. Düzgün doza titrasiyası və həkim nəzarəti ilə çox vaxt idarə olunur. Nəticənin çox tez gözlənilməsi — piylənmə illərlə formalaşır; davamlı və sağlam çəki itkisi sürətli deyil, dayanıqlı olandır. İynə qorxusu — preparatlar çox nazik iynələrlə vurulur və pasiyentlərin çoxu bir neçə istifadədən sonra qorxunun gözlədiklərindən kiçik olduğunu görür. Maddi yük — xroniki xəstəliyin effektiv idarəsi üçün müalicəyə əlçatanlıq vacibdir.

Saç tökülməsi dərmandandırmı?

Semaqlutid birbaşa saç tökülməsinə səbəb olan dərman hesab edilmir. Tökülmə daha çox sürətli çəki itkisi və qidalanma çatışmazlıqları ilə bağlıdır: zülal çatışmazlığı, dəmir və ferritin azlığı, B12, D vitamini, fol turşusu və sink çatışmazlığı, çox aşağı kalorili pəhriz və ya yemək buraxmaq. PCOS və hiperandrogenizm də səbəb ola bilər. Nə etməli: kifayət qədər zülal qəbul edin, dəmir, ferritin, B12, D vitamini və sink göstəricilərini yoxladın, çox aşağı kalorili pəhrizlərdən uzaq durun; tökülmə uzun sürərsə endokrinoloq və ya dermatoloqa müraciət edin.

Sümük sağlamlığı ilə bağlı xəbərlər

GLP-1 dərmanlarının sümüklərə zərər verdiyi barədə xəbərlər əsasən müşahidəvi analizlərə əsaslanır və bu tip tədqiqatlar səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Sürətli çəki itkisinin özü sümük sıxlığına təsir göstərə bilər. Böyük klinik tədqiqatlarda bu dərmanların sınıq və ya osteoporoz riskini sabit şəkildə artırdığına dair sübut yoxdur. Praktikada pasiyentlər fərdi qiymətləndirilir, lazım olduqda D vitamini və kalsium səviyyəsi izlənilir.

Xərçəng riski ilə bağlı tədqiqatlar

Piylənmə on üçdən çox xərçəng növünün risk faktorudur. Müşahidəvi tədqiqatlarda GLP-1 dərmanları qəbul edən tip 2 diabetlilərdə piylənmə ilə əlaqəli bəzi xərçəng növlərinin insulinlə müqayisədə daha az rast gəlindiyi göstərilib (məsələn, ABŞ-da 1,6 milyon pasiyentin elektron qeydlərinə əsaslanan 2024-cü il tədqiqatı). Bunlar ümidverici, lakin ilkin nəticələrdir; səbəb-nəticə əlaqəsini təsdiqləmək üçün randomizə olunmuş tədqiqatlar lazımdır.

Əzələni qoruyun

Çəki azalarkən yağla yanaşı əzələ də itirilir. Kifayət qədər zülal və müqavimət məşqləri bu itkini azaldır (ətraflı: GLP-1 müalicəsi zamanı əzələni necə qoruyaq ). Dr. Dilbazinin sözləri ilə: "GLP-1 bir vasitədir; əzələni qoruyan əsas strategiya dərman + düzgün qidalanma + müqavimət məşqidir."

Müalicə dayandırılanda

Piylənmə xroniki xəstəlik olduğu üçün dərman dayandırıldıqda çəkinin bir hissəsi geri qayıda bilər. Uyğun pasiyent, uyğun preparat və uyğun doza həkim tərəfindən seçilməli, dayandırma və ya doza azaldılması da planlı aparılmalıdır.

2025–2026: nə dəyişib?

ÜST-nün ilk təlimatı: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2025-ci il dekabrın 1-də GLP-1 dərmanlarının piylənmənin müalicəsində istifadəsinə dair ilk qlobal təlimatını dərc edib: BKİ ≥30 olan böyüklərdə (hamiləlik istisna olmaqla) bu dərmanların uzunmüddətli istifadəsi şərti tövsiyə olunur və intensiv davranış dəstəyi ilə birləşdirilməsi məsləhət görülür. Yeni formalar: 2025–2026-cı illərdə ABŞ-da piylənmənin müalicəsi üçün gündəlik həb şəklində semaqlutid və həb şəklində qəbul edilən orforqlipron təsdiqlənib; Avropa Dərman Agentliyi həb formasında semaqlutid üçün müsbət rəy verib. Bu preparatların Azərbaycanda qeydiyyatı və əlçatanlığı ayrıca dəqiqləşdirilməlidir.

"Klinik piylənmə" anlayışı: 2025-ci ildə The Lancet Diabetes & Endocrinology komissiyası piylənməni yalnız BKİ ilə deyil, artıq yağın orqan funksiyalarına və gündəlik fəaliyyətə təsiri ilə qiymətləndirməyi təklif edib (ətraflı: Piylənmə və artıq çəki ).

Ən vacib qayda

Özbaşına iynəyə başlamaq ciddi fəsadlar verə bilər. Dr. Dilbazi bu preparatların yalnız həkim resepti ilə əldə edilməsini arzu etdiyini açıq şəkildə bildirib.

Piylənmə iradəsizlik deyil, xroniki xəstəlikdir

4 Mart Dünya Piylənmə Günüdür. Bu gün ən çox təkrarlanmalı fikir sadədir: piylənmə "çox yemək" problemi deyil və sizin iradəsizliyinizlə izah…

GLP-1 müalicəsi zamanı əzələni necə qoruyaq

Arıqlamaqda məqsəd yalnız tərəzidəki rəqəmi azaltmaq deyil, daha keyfiyyətli bədən kompozisiyasına çatmaqdır: yağı itirmək, əzələni…

Emosional aclıq: doğrudanmı acam?

Ac olmadığınız halda "canım bir şey istəyir" hissi çox yayğındır.