Endokrinoloqa tez-tez verilən suallar | Dr. Mədinə Dilbazi

Qəbul və əlaqə

Dr. Mədinə Dilbazi kimdir? Dr. Mədinə Dilbazi Bakıda, Leyla Medical Center-də qəbul aparan endokrinoloq-diyetoloqdur. Azərbaycan Tibb Universitetinin Müalicə işi fakültəsini (2004–2010) bitirib, endokrinologiya üzrə internaturanı 2011-ci ildə Bakı şəhər 4 saylı klinik xəstəxanasında keçib, 2016–2017-ci illərdə İzmirdə Ege Universiteti Tibb Fakültəsinin Endokrinologiya və Metabolizm bölməsində təkmilləşmə keçib. Əsas sahələri piylənmə, şəkərli diabet, insulin rezistentliyi və qalxanabənzər vəz xəstəlikləridir. Leyla Medical Center, Xətai rayonu, Yusif Səfərov küçəsi 19, Bakı. Klinika əvvəllər "Leyla Şıxlinskaya" adı ilə tanınırdı. Qəbula necə yazılmaq olar? Telefonla və ya WhatsApp vasitəsilə öncədən qeydiyyatdan keçməklə (əlaqə məlumatları "Əlaqə" səhifəsindədir). Qəbul öncədən qeydiyyat əsasında aparılır. Müayinə haqqı nə qədərdir?

Qiymət saytda dərc olunmur; aktual məbləği qeydiyyat zamanı telefonla öyrənə bilərsiniz. Qəbula hansı sənədləri gətirməliyəm? Şəxsiyyət vəsiqəsi, əvvəlki analiz və ultrasəs nəticələri, digər həkimlərin rəyləri və qəbul etdiyiniz dərmanların siyahısı. Sənədlər olmasa da qəbul mümkündür.

Endokrinologiya haqqında ümumi suallar

Endokrinoloq hansı xəstəliklərlə məşğul olur? Diabet və prediabet, insulin rezistentliyi, piylənmə və metabolik sindrom, qalxanabənzər vəz (hipotireoz, Haşimoto, hipertireoz, düyünlər), hipofiz və böyrəküstü vəzi xəstəlikləri, paratiroid və kalsium pozuntuları, osteoporoz, D vitamini çatışmazlığı, polikistik yumurtalıq sindromu, hirsutizm, prolaktin yüksəkliyi, menopauza və hormonal sonsuzluq. Hansı şikayətlərlə endokrinoloqa getmək lazımdır? Səbəbsiz çəki dəyişikliyi, davamlı yorğunluq, ürəkdöyünmə, titrəmə, üşümə və ya istiyə dözümsüzlük, susuzluq və çox sidik ifrazı, boyunda şişkinlik, aybaşı pozuntusu, artıq tüklənmə, saç tökülməsi, hamilə qalmaqda çətinlik, müalicəyə cavab verməyən yüksək təzyiq, sümük sınıqları. Diabet endokrinoloqun əsas sahələrindən biridir, lakin yeganə sahəsi deyil: hormon ifraz edən bütün vəzilər və metabolik xəstəliklər onun ixtisasına daxildir.

Diabet

Barmaqdan şəkər ölçmək orucu pozurmu? Beynəlxalq diabet və Ramazan təlimatlarına görə barmaqdan qlükoza ölçməsi orucu pozmur və oruc tutan diabetlilər üçün təhlükəsizlik baxımından vacibdir. Xeyr. İnsulin orqanizmin öz hormonudur. Tip 1 diabetdə ömür boyu lazımdır; tip 2 diabetdə isə şəkərin çox yüksək olduğu dövrlərdə müvəqqəti və ya müəyyən hallarda daimi istifadə oluna bilər. İnsulinin dozası və davam etdirilməsi barədə qərarı yalnız həkim verir. Çox şəkər yemək diabetə səbəb olurmu? Tip 1 diabet şəkər yeməklə yaranmır. Tip 2 diabetin əsas risk faktorları artıq çəki, hərəkətsizlik, irsiyyət və yaşdır; şəkərli içkilərin və bəsit karbohidratların çox istehlakı çəki artımı və insulin rezistentliyi vasitəsilə riski artırır. Meyvə şirəsi diabetlilər üçün faydalıdırmı?

Ümumiyyətlə tövsiyə olunmur, çünki şirədəki şəkər çox tez qana sovrulur. İstisna: qan şəkəri 70 mq/dl-dən aşağı düşəndə şəkəri tez qaldırmaq üçün — buna görə hipoqlikemiyaya meyilli pasiyentlərə yanlarında meyvə şirəsi saxlamaq məsləhət görülür. Qarabaşaq (qreçka) şəkəri qaldırmırmı? Qaldırır. Qarabaşağın karbohidrat dəyəri düyüdən çox az fərqlənir; yeyiləcəksə, porsiya boşqabın təxminən dörddə biri qədər olmalıdır. Çörəyi rasiondan çıxarmaq da karbohidratsız qidalanma demək deyil: düyü, qarabaşaq, bulqur, yarma və meyvə də karbohidrat mənbəyidir. Həkimin paylaşdığı praktik ölçü: 3 qaşıq taxıl məhsulu təxminən 1 dilim çörəyə bərabərdir (~70 kkal), orta ölçülü bir meyvədə isə təxminən 15 q karbohidrat var.

Qalxanabənzər vəz

Düzgün dozada levotiroksin çatışan hormonu əvəz edir və kökəltmir. Əksinə, müalicə olunmayan hipotireoz metabolizmi yavaşladaraq çəki artımına və ödemə səbəb olur. Tiroid analizləri normaldırsa, düyün təhlükəsizdirmi? Mütləq deyil. Hormonların normal olması tiroid xərçəngi riskini inkar etmir; düyünün riski ultrasəs xüsusiyyətlərinə görə qiymətləndirilir və lazım olduqda biopsiya edilir. Levotiroksini nə vaxt içməliyəm? Adətən səhər ac qarına, yeməkdən ən azı 30–60 dəqiqə əvvəl, su ilə; kalsium, dəmir və mədə turşuluğunu azaldan dərmanlarla arasında təxminən 4 saat fasilə saxlanılır. Ətraflı: Levotiroksini necə qəbul etməli?. Əksər pasiyentlər yalnız qısa müddətli iynə hissi və ya cüzi narahatlıq qeyd edir; prosedur adətən 10–15 dəqiqə çəkir və pasiyent həmin gün gündəlik həyatına qayıdır.

Piylənmə və GLP-1 dərmanları

"Arıqlama iynəsi"ni kimlər istifadə edə bilər? Bu dərmanlar adətən bədən kütlə indeksi 30 və yuxarı olan, və ya 27 və yuxarı olub çəki ilə bağlı xəstəliyi (prediabet, diabet, dislipidemiya, qaraciyər yağlanması, yuxu apnesi və s.) olan böyüklər üçün nəzərdə tutulur. Bir neçə kiloqram vermək üçün istifadə olunmur və yalnız həkim müayinəsindən sonra başlanılır. GLP-1 dərmanları saç tökülməsinə səbəb olurmu? Bu dərmanlar özü birbaşa saç tökülməsinin səbəbi hesab edilmir; tökülmə daha çox sürətli çəki itkisi, zülal, dəmir, B12, D vitamini, sink çatışmazlığı, çox aşağı kalorili qidalanma və ya PCOS kimi hormonal səbəblərlə bağlı olur. Dərmanı dayandırsam, çəki geri qayıdacaqmı?

Piylənmə xroniki xəstəlik olduğu üçün müalicə dayandırıldıqda çəkinin bir hissəsinin geri qayıtması mümkündür. Davamlı qidalanma və hərəkət vərdişləri, əzələnin qorunması və həkimlə razılaşdırılmış izləmə planı bu riski azaldır. GLP-1 dərmanları sümükləri zəiflədirmi? Böyük randomizə olunmuş tədqiqatlarda bu dərmanların sınıq riskini sabit şəkildə artırdığına dair sübut yoxdur; sürətli çəki itkisinin özü sümük sıxlığına təsir edə bildiyi üçün həkim lazım olduqda D vitamini, kalsium və sümük sağlamlığını izləyir.

Qadın hormonları

Prolaktin yüksəkdirsə, hipofizdə şiş varmı? Mütləq deyil. Hamiləlik, bəzi dərmanlar, hipotireoz, stress və ağır idman da prolaktini artırır. Hipofiz MRT-si yalnız göstəriş olduqda təyin edilir. PCOS olan qadın hamilə qala bilərmi? Bəli, bir çox hallarda. Çəkinin hətta 5–10% azalması ovulyasiyanı yaxşılaşdıra bilər; lazım olduqda ginekoloq və reproduktoloqla birlikdə ovulyasiyanın stimullaşdırılması planlaşdırılır. Menopauzada hormon terapiyası təhlükəlidirmi? Hormon terapiyasının fayda və riskləri yaşa, menopauzanın başlama vaxtına, uşaqlığın olub-olmamasına və şəxsi xəstəlik tarixçəsinə görə dəyişir. 60 yaşdan əvvəl və ya menopauzadan sonrakı ilk 10 ildə başlanan müalicədə bir çox sağlam qadın üçün fayda-risk balansı əlverişlidir; qərar fərdi qiymətləndirmədən sonra verilir.

Sümük və vitaminlər

Çox vaxt sınıq baş verənə qədər heç bir əlamət vermir. Boyun qısalması, belin bükülməsi və bel ağrısı gec əlamətlər ola bilər. D vitamini ampullarını özüm vura bilərəmmi? Tövsiyə olunmur. Nəzarətsiz yüksək dozalar qanda kalsiumun artmasına və digər zərərli nəticələrə səbəb ola bilər; doza ehtiyaca görə həkim tərəfindən müəyyən edilir. Tiroid dərmanı sümük əriməsinə səbəb olurmu? Hormon səviyyəsi normal hədlərdə saxlanıldıqda yox. Risk yalnız TSH-ı həddindən artıq basqılayan yüksək dozalarda artır; buna görə müntəzəm nəzarət vacibdir.

Ramazan

Hansı diabetlilər oruc tutmamalıdır? Beynəlxalq təlimatlar (IDF–DaR) riski fərdi bal sistemi ilə qiymətləndirir. Son aylarda ağır hipoqlikemiya və ya ketoasidoz keçirənlər, şəkəri çox yüksək və nəzarətsiz olanlar, diabetin ciddi ağırlaşmaları, orqan çatışmazlığı və ya kəskin xəstəliyi olanlar, diabetli hamilələr yüksək risk qrupundadır və onlara oruc tövsiyə olunmur. Dr. Mədinə Dilbazi tip 1 diabetli pasiyentlərə də oruc tutmağı tövsiyə etmir. Qərar Ramazandan əvvəl həkimlə birlikdə verilir. Ətraflı: Ramazanda diabet və tiroid dərmanları. Ramazanda levotiroksini necə içməli? İmsakda yeməkdən ən azı 30 dəqiqə əvvəl, ya da imsaka qalxmırsınızsa son yeməkdən ən azı 2–3 saat sonra yatmazdan əvvəl ac qarına. Hansı rejimin sizə uyğun olduğunu həkiminizlə razılaşdırın.

Qidalanma, yorğunluq və gündəlik vərdişlər

Ola bilər, amma yeganə səbəb deyil: halsızlıq endokrinoloq qəbulunda ən çox eşidilən şikayətlərdəndir. Dr. Mədinə Dilbazinin paylaşımlarında qeyd olunan səbəblər: hərəkətsizlik, yetərsiz və ya nizamsız yuxu, sağlıqsız qidalanma və az su içmək, siqaret, alkoqol və həddindən artıq qəhvə, stress, narahatlıq və depressiya; D vitamini, B12 və fol turşusu çatışmazlığı, dəmir çatışmazlığı anemiyası; qalxanabənzər vəz hormonlarının çatışmazlığı, insulin rezistentliyi və artıq çəki; qida dözümsüzlüyü və qlütenə həssaslıq, fibromialgiya, hələ aşkarlanmamış xroniki xəstəlik, bəzi dərmanlar (məsələn, antidepressantlar). Həkimin paylaşdığı ilkin müayinə nümunəsi: qanın ümumi analizi, sidiyin ümumi analizi, qlükoza, kreatinin, ümumi kalsium, ümumi zülal, ALT, AST, xolesterin, triqliseridlər, dəmir, ferritin, fol turşusu, B12, 25(OH)D, TSH və sərbəst T4; aybaşı gecikibsə hamiləlik testi; lazım olduqda infeksiya testləri (HİV, sifilis, hepatit B və C). Hansı analizlərin lazım olduğunu həkim şikayət və müayinəyə görə fərdi müəyyən edir.

Hemoqlobinim normaldır — yenə də dəmir çatışmazlığı ola bilərmi?

Bəli. Dəmir çatışmazlığı xüsusilə qadınlarda geniş yayılıb və çox vaxt gözdən qaçır: hemoqlobin hələ normal olduğu halda orqanizmin dəmir ehtiyatı azala bilər (gizli, latent dəmir çatışmazlığı). Əlamətləri: dəri quruluğu, saç tökülməsi, davamlı yorğunluq, iş qabiliyyətinin və diqqətin azalması, qeyri-adi qoxulara meyl, soyuğa dözümsüzlük, diş əti xəstəliklərinə və kariesə meyl; anemiya inkişaf etdikdə başgicəllənmə, yuxululuq, əsəbilik və yaddaş zəifliyi də qoşula bilər. Qadınlarda əsas səbəb aybaşı qan itkisidir (çox və ya uzun sürən aybaşı); ginekoloji səbəblər (mioma, polip və s.) və qan donorluğu da rol oynaya bilər. Müalicə səbəbin aradan qaldırılması və həkimin təyin etdiyi, adətən uzunmüddətli dəmir preparatları ilə aparılır. Dr. Dilbazi xəbərdarlıq edir: çoxlu miqdarda meyvə şirələri (nar, çuğundur, alma) və bəkməz içmək dəmir çatışmazlığını müalicə etmir, əksinə insulin rezistentliyi və şəkərli diabet riskini artıra bilər; müalicənin qidalanma dəyişikliyi ilə, yoxsa dərmanla aparılacağına həkim qərar verir.

Soyuq hava, xəstəlik və aybaşı kimi dövrlərdə orqanizmin ehtiyacı artır — bu zaman aclıq normaldır və bədəni sağlam qida ilə doyurmaq lazımdır. Davamlı aclığın səbəbləri: kifayət qədər zülal və su qəbul etməmək, çox miqdarda (xüsusən bəsit) karbohidrat, insulin rezistentliyi, tez yemək, yuxusuzluq, emosional aclıq və hormonal dəyişikliklər. Boşqabın həcmini göyərti, tərəvəz, şorba, qatıq və ayranla artırmaq, yeməkdən əvvəl su içmək kömək edə bilər. Səbəbi tapa bilmirsinizsə, qidalanma məsləhəti alın. Ac qalmaq, 18:00-dan sonra yeməmək və "dietik" məhsullar arıqladırmı?

Xeyr — bunlar geniş yayılmış yanlış inanclardır. Uzun aclıqdan sonra metabolizm enerji sərfini azaldır və az yemək belə daha asan yağ kimi toplanır. Bir paket "dietik" peçenyenin enerjisi 2–3 dilim çörəyin enerjisinə bərabərdir; bir çox "dietik" məhsulda yağ var, sadəcə nisbəti azaldılıb, çörək isə porsiyasına diqqət edildikdə tək başına kökəltmir. Yalnız meyvə və tərəvəzlə qidalanmaq zülal və yağ ehtiyacını ödəmir və metabolizmi ləngidir. "Axşam 18:00-dan sonra yemək olmaz" qaydası da universal deyil — işdən saat 20:00-da qayıdan insan üçün bu qayda günü günorta yeməyi ilə keçirmək deməkdir; yemək saatları gündəlik rejimə görə fərdi təyin olunur. "Onsuz da pəhrizə başlayacağam" deyib əvvəlcədən çox yemək də yayğın səhvdir — bu, başlanğıc çəkini artırır; pəhriz aclıq deyil, şüurlu yemək deməkdir. Beynin işləməsi üçün şəkər lazımdırmı?

Beyin enerji üçün qlükozadan istifadə edir, amma bunun üçün şəkər yemək lazım deyil: taxıllar, paxlalılar, meyvə və tərəvəzlər orqanizmi qlükoza ilə təmin edir. Əlavə şəkər isə vitamin və faydalı maddə vermədən artıq kalori gətirir və mədəaltı vəzi üzərində yükü artırır. Dr. Dilbazi şəkər tozu əlavə olunmuş məhsullardan tam imtina etdiyi dövrü paylaşaraq ilk 10 günün ən çətin dövr olduğunu yazır; tam kəpəkli çörəyi isə fərdi kalori ehtiyacı daxilində qidalanmada saxlamağı məsləhət görür (B qrupu vitaminlərinin mənbəyidir). Lipödem nədir və piylənmədən nə ilə fərqlənir?

Lipödem yağ toxumasının xroniki, lokal və irəliləyən xəstəliyidir: əsasən qadınlarda, daha çox ayaqlarda, bəzən qollarda simmetrik yağ artımı ilə özünü göstərir və ağrı, toxunmaya həssaslıq, asan göyərmə ilə müşayiət oluna bilər. Bu, sadəcə artıq çəki və ya piylənmə deyil — yalnız çəki itkisi hər zaman kifayət etmir. Fərdi vəziyyətə görə limfatik drenaj, kompressiya və digər dəstəkləyici müalicələr, seçilmiş hallarda isə simptomları azaltmaq və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə cərrahi müdaxilə planlaşdırıla bilər. Müntəzəm hərəkət nə qazandırır?

"Doktor, qaraciyərimə dərman yaz, xolesterinimə dərman yaz… amma 'hərəkət et' demə" — Dr. Dilbazi bu tez-tez eşidilən xahişə belə cavab verir: müntəzəm hərəkət stresin öhdəsindən gəlməyə, qan şəkəri, xolesterin və təzyiqin nəzarətinə, çəkinin azalmasına, yuxunun normallaşmasına, beynin daha yaxşı işləməsinə və hüceyrələrin enerji mübadiləsinə, sümük əriməsi və əzələ itkisinin qarşısının alınmasına, depressiyanın öhdəsindən gəlməyə kömək edir. ÜST böyüklərə həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik və həftədə ən azı 2 gün güc məşqləri tövsiyə edir; xroniki xəstəliyi olanlar proqramı həkimləri ilə razılaşdırmalıdır.

Həkimin özü üçün ideal saydığı rejim: həftədə 5 gün, səhər tezdən təxminən 20 dəqiqə kardio (yerimək, qaçış, velosiped), 20 dəqiqə müqavimət hərəkətləri (ağırlıq qaldırma, reformer pilates) və 10 dəqiqə dartınma və ya yoqa — lakin proqram yaşa, çəkiyə və yanaşı xəstəliklərə görə fərdi seçilir. Sağlamlıq üçün stresin idarəsi (sevilən iş, hobbi, oxumaq, yeni şeylər öyrənmək, təbiətdə, ailə və dostlarla vaxt keçirmək) və keyfiyyətli gecə yuxusu da eyni dərəcədə vacibdir.

Arıqlama çayları və həbləri təhlükəsizdirmi? Mənşəyi bilinməyən arıqlama çaylarının və həblərinin nəzarətsiz istifadəsi sağlamlığa ciddi zərər verə bilər. Dr. Mədinə Dilbazi çəki itkisinin həkim nəzarətində, planlı qidalanma ilə aparılmasını tövsiyə edir: uzun müddət ac qalmaq metabolizmi zəiflədir və stress hormonlarını artırır, çəkini isə hər gün deyil, həftədə bir dəfə ölçmək daha məlumatlıdır (gün ərzində ödem və ya qəbizlik tərəzidəki rəqəmi dəyişə bilər). Gündəlik su ehtiyacı fərdi olsa da, kifayət qədər su içmək sağlam çəki itkisinin vacib şərtlərindəndir.